İŞİTME ENGELLİLERİN EĞİTİMİNDE KULLANILAN YÖNTEMLER

İşitme engelli bireylerin iletişimlerini geliştirmeye, konuşma dili kazandırmaya yönelik değişik yöntemler vardır:

SÖZEL İLETİŞİM YÖNTEM(Oral)

• Bu yöntemin dayandığı temel ilke,işitme engelli kişinin işitenlerin dünyasında yaşamını sürdürebilmesi için,en yaygın iletişim biçimi olan sözel dili öğrenmesi gerektiğidir.
• İşaret dilinin öğrenilmesinin konuşma öğrenimine kıyasla daha kolay olması sözel dil gelişimini engelleyebileceği için sözel iletişim yönteminde işarete yer verilmez.
• Bu yöntemde işitme eğitimi ve konuşma öğretimine ağırlık verilir.
• İşitme engelli bireyi,ana dilini konuşabilir ve konuşulanı anlayabilir hale getirmeyi amaçlayan bir yöntemdir.
• İşitme duyusu,bu yöntemde dil edinimi için temel duyu olarak kullanılır.
• Bu yöntemde işitme engelli çocukların gecikmeli de olsa işiten çocuklarla aynı dil edinim süreçlerini izleyeceği kabul edilir.
• İşitme engelli çocukların yakın çevrelerindekilerle anlamlı etkileşime girerek dillerini geliştirebileceklerine inanılır.

Doğal işitsel sözel yöntem,sözel iletişim yönteminin bir türüdür ve işitme engelli bireylerde konuşmanın geliştirilmesi,bu yöntemin temel hedeflerinden biridir. Doğal işitsel sözel yöntem,çocukların var olan işitme kalıntılarından yararlanarak,işitme kaybına uygun cihazların kullanılmasıyla,doğal ve etkileşimci ortamlarda konuşma ve dil gelişimini sağlamayı amaçlar.Ancak bu yöntemde erken teşhis,erken cihazlandırma,işitme kaybına uygun cihaz kullanımı,cihaz kullanımında sürekliliği sağlama ve erken eğitim büyük önem taşır.Dilin öğretilemeyeceği,doğal ortamlarda kazanılabileceği savunulur.Ayrıca bu yöntemde ailenin eğitime doğrudan katılımı ve ailenin bilinçlendirilmesi gerekliliği vardır.Bu yöntem işaret yöntemini kullanmayı,abartılı görsel ipuçlarını içeren jest ve mimiklerini reddeder.Ancak normal konuşma akışı içinde doğallıkla kullanılan jest ve mimikler,vücut dili gibi görsel ipuçlarını desekler.Bu yöntemde dinleme becerisinin kazandırılması ve sesin algılanması çok önemlidir.Sesi fark etme,yerini belirleme,sesin ayırt edilmesi,seslerin sınıflandırılması ve aralarında bağlantılar kurulması ise,dinleme becerisinin gelişiminde önemlidir.

İŞARET YÖNTEMİ(Manuel)

• Duygu ve düşünceler,nesneler,belli bir dilin harfleri veya konuşma sesleri,beden hareketlerinden oluşturulan ve görsel olarak algılanan işaretlere benzetilmeye çalışılarak iletişim sağlanır.
• Özellikle çok ileri derecede işitme kaybı olanlar tarafından kullanılan bir iletişim şeklidir.
• Kolay öğrenilen bir yöntem olmakla birlikte,toplumda işaret dilinin bilinme düzeyi göz önüne alındığında,işitme engelli bireyin,çevreyle iletişiminde zorlanmasına ve toplumdan uzaklaşmasına sebep olabilmektedir.
• İşaret dilinin ilden ile,okuldan okula,sınıftan sınıfa ve hatta öğretmenden öğretmene farklılık gösterşyor olması ve kullanılan işaret sisteminde belli bir standardın olmayışı,bu yöntemle ilgili olarak yaşanan bir proplem olarak karşımıza çıkmaktadır.
• İşaret dili:Bazı nesne ve fikirlerin işaretlerle anlatılmasından oluşur.İşaret dili,konuşulan dillerin yapılarından farklı bir gramatik yapıya sahip bir dil olarak,işaretlerle(el,kol biçimleri,hareketler)ifade edilen bir iletişim sistemidir.İşaret dili daha çok doğuştan engelli olup eğitim görmemiş işitme engelli bireylerin kullandığı bir yöntem olarak bilinmektedir.

Parmak alfabesi:Belirli bir dilin harflerini parmaklarla görülür hale getirmeye dayanır.Bu yönteme göre işitme engelli kişi parmaklarıyla havada yazı yazarak iletişim kurar.Daha çok yazı dilini bilenler tarafından kullanılır.Bu yöntemin etkililiği,o dilin harflerinin parmakla anlatıma uygun olmasına bağlıdır.

Belgili(işaretli) konuşma:Dilin konuşma seslerini elle belirtmeye dayanmaktadır.Her ses için bir özel işaret kullanılmaktadır.

       TOTAL YÖNTEM

* İşitme engelli bireylerin kendi aralarında ve diğer insanlarla en etkili iletişimi kurabilmelerinde işitsel,sözel ve işaret yöntemi gibi toplumda geçerli tüm iletişim biçimlerinin birleşiminden yararlanmasını amaçlayan bir yöntemdir.

* Bu yöntemin temelini,yöntemin bir araç olduğu ve aracın amaçlarla uyum içinde olması gerektiği düşüncesi oluşturmaktadır.

      *Burada belli bir çocuğa hangi yöntemin daha uygun olduğunu  belirtmekteki hedefin,çocuğun           ihtiyaçlarını en uygun biçimde karşılamak olduğu belirtilmektedir.Yani bu yöntem bireysel farkların ve bireysel ihtiyaçların önemini vurgulamaktadır.

*Ancak,yöntemin uygulanmasında belli bir standardın olmayışı iletişimde sorunlara sebep olmaktadadır.İşitsel,sözel ve işaret yöntemlerinin kim tarafından,nasıl uygulandığı sorularına verilecek net cevaplar,belli bir standardın oluşması açısından önemlidir.

İKİ DİL YÖNTEMİ(BILINGUAL)

• İşitme engellilerin eğitiminde,yeni sayılabilecek bir yöntemdir.
• Genel olarak erken yaşlarda,iki dilin eş zamanlı olarak öğrenilmesine dayanır.
• İşitme engellilerin eğitimi açısından bakıldığında işaret dilinin ilk dil,sözel dilin ikinci dil olarak öğrenilmesi şeklinde tanımlanabilir.Burada herhangi bir dilin,diğerine üstünlüğü söz konusu değildir.
• Yöntemin çıkış noktalarından biri,işitme kaybından kaynaklı ‘işitme engellilerin’ engelli olmadıkları,kendilerine ait ayrı dilleri ve kimlikleri olan bir alt grup olduklarına yönelik düşüncelerdir.
• İşaret dilinin işitme engelli bireyin iletişim ve ihtiyaçlarını karşılayacak bir anadili olduğu ve işitme engelliler tarafından tercih edildiği savunulmaktadır.
• İşitme engellilerin sözel dili de öğrenmeleri gerektiği,günümüz dünyasında birçok bilginin yazılı biçimde sunulduğu ve okuma yazma bilmemenin kişinin toplumda engelli olarak nitelenditildiği ile sonuçlanabileceği ileri sürülmektedir.
• İşeret dili yetkin bir şekilde konuşulmaya başlandıktan sonra,sözel dilin,özellikle de okuma yazma boyutunun öğretilmesi gerekmektedir.
• Bu yaklaşımda,çocuğun(1 yaş gibi) erken bir yaşta işaret dilini öğrenerek,iletişim boyutundaki tüm sorunların çözümlenerek akademik bilgilere hazır hale gelmiş olacağı düşünülür.

                                                                                                         Ayhan ÇOLAK

                                                                                          Özel Eğitim- İşitme Engelliler- Uzmanı

                                                                                          Tarsus Rehberlik ve Araştırma Merkezi